Džamije na temeljima srpskih manastira

Izvrstan stari intervju Slavenka Terzića povodom izlaska iz štampe kapitalnog dela Stara Srbija, drama jedne civilizacije, dat Politici. Na pitanje šta predstavlja i koji je značaj Stare Srbije, Terzić odgovara:

03 terzic macak_620x0.jpg

Stara Srbija nije samo bila nego i danas jeste središnja istorijska zemlja srpskog naroda, bez obzira na okolnosti novijeg vremena. Svedoci smo potpunog iskrivljivanja prošlosti ove zemlje i političkog konstruisanja njenog novog identiteta.

Pojam je nestao iz svesti šire javnosti, osim u užim stručnim krugovima. Naš svet i inače ne samo što lako napušta svoja staništa nego i brzo zaboravlja istorijska imena svojih oblasti i zemalja. Stara Srbija je ime za južni i jugozapadni deo istorijske Srbije, koji je ostao da živi pod osmanskom vlašću posle oslobođenja Šumadije, i okolnih oblasti, i stvaranja autonomne Kneževine Srbije (nova Srbija). Jedan istoričar, i putopisac, tu zemlju je sedamdesetih godina 19. veka nazvao „pravom Srbijom”. Stara Srbija nije administrativno-upravni pojam, ona je istorijsko ime za oblasti starih srpskih državnih, duhovnih i kulturnih središta. Čini se najmerodavnijim Cvijićevo stanovište (koji je peške proputovao te predele) da stara Srbija obuhvata oblasti Raške, Kosova i Metohije i gornjeg Povardarja (Skopsko-tetovska oblast).

STARA-SRBIJA-drama-jedne-civilizacije-SLAVENKO-TERZIĆ.jpg

Šta je, u kulturnom pogledu, predstavljala i značila stara Srbija?

Kao što je dobro poznato u stručnim krugovima, na prostoru stare Srbije nalazili su se poznati srpski srednjovekovni dvorci (Svrčin, Pauni, Nerodimlja, Štimlje, Ribnik kod Prizrena i drugi). Državne prestonice kao što su Ras, Priština, Prizren i Skoplje. Sedište Pećke patrijaršije od 1346. godine i najveća dostignuća srpske srednjovekovne civilizacije oličena u Mileševi, Sopoćanima, Đurđevim Stupovima, Pećkoj patrijaršiji, Visokim Dečanima, Gračanici, Bogorodici Ljeviškoj, Svetim Arhanđelima kod Prizrena i velikom nizu srpskih zadužbina oko Skoplja i Kumanova, kao što su Markov manastir, Andreaš, Psača, Sveti Spas u Kučevištu kod Skoplja, Staro Nagoričino, Mateič i drugi. Samo na Kosovu i Metohiji, u 1.090 naselja (od ukupno 1.445 popisanih pre četrdesetak i više godina), prikupljeni su podaci za 1.300 manastira, crkava, crkvišta i drugih nepokretnih srpskih spomenika, a da i ne govorimo o starim i dragocenim riznicama i manastirskim bibliotekama. U staroj Srbiji je gotovo sve ono što obeležava istorijski identitet srpskog naroda.

IMG_1787

Stara Srbija je, kažete, do kraja 17. veka bila najgušće naseljena oblast srpskog naroda. A onda su krenuli progoni i seobe srpskog naroda?

Da, svakako, to je opštepoznata činjenica. Na mnogim evropskim kartama do kraja 17. pa i početkom 18. veka istorijska etnička granica između Srba i Albanaca nalazi se na reci Drim (Veliki Drim) u današnjoj severnoj Albaniji. Uzimam kao primer kartu poznatog Đakoma Kantelija da Vinjole „Kraljevina Srbija zvana Raška”, objavljenu u Rimu 1689. godine. Sve do kraja 17. veka pravoslavni Srbi čine apsolutnu većinu stanovništva na prostoru stare Srbije. Etnička i verska slika toga prostora menjala se tokom poslednja tri veka, uglavnom nasiljem. Dva su procesa karakteristična za zbivanja tokom poslednjih vekova: naseljavanje albanskih kolonista iz planinskih oblasti Albanije u pitome i plodne ravnice Kosova i Metohije i okolnih krajeva, pod okriljem i uz snažnu podršku osmanske vlasti s jedne strane, i islamizacija pravoslavnih Srba, a potom i njihovo postepeno odnarođavanje s druge strane. Dok je za izmenu verske strukture stanovništva raške oblasti bilo presudno naseljavanje muhadžira iz okupirane Bosne i Hercegovine i posle oslobođenja Nikšića, Kolašina i Podgorice (ovde je reč o muslimanima srpskoga roda i jezika), a manjim delom naseljavanjem katoličkih klimenata na Pešter 1700. godine. Za Kosovo i Metohiju, a dobrim delom i Skopsko-tetovsku oblast, odlučujuću ulogu imalo je potiskivanje i proterivanje pravoslavnih Srba od strane uglavnom muslimanskih, malim delom i katoličkih Albanaca.

Taj proces odvijao se u više faza?

Proces se odvijao u četiri istorijske etape. Od kraja 17. veka, pa do 1878. godine, procesi imaju znatnim delom stihijski karakter. Od Berlinskog kongresa i takozvane Albanske lige, u Prizrenu, pa do oslobođenja 1912, proterivanje Srba iz oblasti stare Srbije postaje sastavni deo političkog projekta etnički čiste velike Albanije koji ima manje ili više podršku austrougarske diplomatije. Manjim delom taj proces je bio deo panislamizma sultana Abdula Hamida. Treća, u ogromnoj meri presudna faza etničkog čišćenja Srba desila se u vreme fašističko-nacističke okupacije 1941–1945, i u naredne četiri i po decenije postojanja jugoslovenske države. Dakle, pod okriljem okupacije, proterano je, smatra se (pored najmanje 10.000 ubijenih) oko 100.000 Srba i naseljeno najmanje 100.000 ratnih kolonista iz Albanije. Nova jugoslovenska vlast ne samo što je sankcionisala stanje stvoreno okupacijom nego je omogućila nesmetano etničko čišćenje Srba iz južne srpske pokrajine. Demograf Milovan Radovanović je izneo podatak da je od 1945. do 1990. godine sa Kosova i Metohije iseljeno u centralnu Srbiju oko 250.000 Srba. Za razumevanje tog procesa bitan je i udeo srpskog političkog faktora koji je iz karijerističkih ili drugih razloga postajao saučesnik u tim zbivanjima. I svakako poslednja faza započinje 1999. godine, pred očima celog takozvanog slobodnog i demokratskog sveta. Niko još nije saopštio koliko se Albanaca iz Albanije i iz BJR Makedonije naselilo u južnu srpsku pokrajinu.

U staroj Srbiji uništeni su mnogi srpski manastiri, gradovi, selišta… Država ništa ne čini da sačuva makar taj duhovni prostor srpskoga naroda?

Sudbina ove zemlje, i njene kulturne baštine, navela me je da ukažem na istinsku istorijsku dramu srpske civilizacije. Poslednjih petnaestak i više godina obišao sam, sa kolegama, veliki deo tog prostora. U skoro svakom selu nailazi se na crkvište ili „grčko groblje”. Mnogi od hramova i danas su u ruševinama. Čuvenu zadužbinu kralja Milutina, manastir Banjsku, bosanski beglerbeg Mustafa paša Olovčić je 1619. pretvorio u tvrđavu, a jedan deo kraljevske crkve u džamiju (tokom 18. veka nosila je ime osmanskog sultana Osmana Drugog). Druga divna zadužbina kralja Milutina, Bogorodica Ljeviška u Prizrenu, takođe je sredinom 18. veka pretvorena u džamiju (Džuma džamija). Obnovljena, prelepa Bogorodica Ljeviška sa Hristom, ponovo je spaljena u albanskom pogromu 2004. Gradnja džamija na mestu srušenih crkava bila je česta. Temeljima srpske države i srpskog kulturnog identiteta preti konačno zatiranje. Veliki deo Srba izgleda nije toga svestan niti se dovoljno čini da se svetu predstavi sva tragika naše kulturne baštine.

Kako tumačite protivljenje SAD i Evrope ujedinjenju srpskog naroda u 20. veku, a s druge strane svedoci smo stvaranja velike Albanije?

Tumačim njihovim geopolitičkim i vojno-strategijskim interesima u ovom regionu, motivisanim dobrim delom težnjom za opkoljavanjem Rusije. Po njihovim pojednostavljenim klišeima, Srbi su od vremena Karađorđa produžena ruka Rusije i ruskih interesa na Balkanu. U njihovom pristrasnom ideološkom viđenju „prava mera” srpskog državnog prostora jeste svođenje na bivši beogradski pašaluk. Na delu je trijumf istorijskog revizionizma i revanšizma prema Srbima.

Ne događa nam se, valjda, sve ovo samo zato što smo napravili „kuću na drumu”?

Problem je u tome što nama ne daju ni da čestito podignemo kuću, kako je to dozvoljeno drugim evropskim narodima. Na Srbe se gleda ne samo kroz prizmu odmeravanja snaga u sučeljavanju geopolitičkih uticaja nego i sa dosta religioznih i civilizacijskih predrasuda („mračni Bizant” i „prosvećeni Zapad”). Zar o tome uverljivo ne svedoči da se uporno previđa činjenica da su Srbi najveće žrtve genocida i etničkog čišćenja na Balkanu u 20. veku?

Na prednjoj korici knjige je slika Nadežde Petrović „Kosovski božuri”. Pretpostavljam da ni to nije slučajno?

Ništa nije slučajno. Kosovski božuri su u narodnoj svesti simboličan izraz žrtvovanja za odbranu svoje zemlje, a Nadežda Petrović je to posvedočila i svojim učešćem u oslobođenju Kosova i Metohije, i ulaskom u Prizren kao bolničarka 1912. godine.

Advertisements

Оставите одговор

Попуните детаље испод или притисните на иконицу да бисте се пријавили:

WordPress.com лого

Коментаришет користећи свој WordPress.com налог. Одјавите се / Промени )

Слика на Твитеру

Коментаришет користећи свој Twitter налог. Одјавите се / Промени )

Фејсбукова фотографија

Коментаришет користећи свој Facebook налог. Одјавите се / Промени )

Google+ photo

Коментаришет користећи свој Google+ налог. Одјавите се / Промени )

Повезивање са %s